YENİLER >

Kedilerin Kanseri, İnsan Tıbbının Geleceğine Işık Tutabilir mi?

Kedilerin Kanseri, İnsan Tıbbının Geleceğine Işık Tutabilir mi?

Yaklaşık 500 evcil kediden alınan tümör örnekleri üzerinde yapılan dünyanın en kapsamlı genetik araştırmalarından biri, insan ve kedi kanserlerinin düşündüğümüzden çok daha fazla ortak noktaya sahip olduğunu ortaya koydu.

Bilim ilerledikçe insan ile diğer canlılar arasındaki sınırlar da yeniden çiziliyor. Bir zamanlar yalnızca insanların hastalığı olarak görülen pek çok sağlık sorununun, aslında birlikte yaşadığımız canlılarda da benzer biyolojik mekanizmalarla geliştiği artık çok daha iyi anlaşılıyor. Kanser de bunlardan biri.

Kediler uzun yıllardır veteriner hekimliğinin en önemli hastalarından biri olmanın yanında, son yıllarda biyomedikal araştırmaların da dikkatini çekmeye başladı.

Bunun nedeni yalnızca kansere yakalanmaları değil; bizimle aynı evlerde yaşamaları, aynı havayı solumaları, benzer çevresel etkenlere maruz kalmaları ve hastalıklarının doğal süreç içinde gelişmesi.

İşte bu nedenle Science dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, yalnızca veteriner onkolojisi açısından değil, insan kanserlerinin geleceği açısından da büyük ilgi uyandırdı.

Kediler laboratuvarlarda oluşturulan yapay modeller değil, insanlarla aynı çevreyi paylaşırken doğal olarak kansere yakalanan canlılar.

İşte onları bilim için bu kadar değerli yapan da bu.

Araştırmada beş farklı ülkeden toplanan 493 evcil kediye ait tümör örnekleri, aynı kedilerden alınan sağlıklı dokularla karşılaştırıldı. Meme, akciğer, kemik, deri, sindirim sistemi, kan ve merkezi sinir sistemi tümörleri dâhil olmak üzere 13 farklı kanser türü incelendi. Bilim insanları, insan kanserleriyle ilişkili olduğu bilinen yaklaşık bin genin kedilerdeki karşılıklarını araştırarak tümör gelişiminde rol oynayan 31 önemli sürücü gen belirledi.

Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri TP53 geninde ortaya çıktı. Hücrelerin kontrolsüz çoğalmasını engelleyen bu gen, insan kanserlerinde de en sık bozulan tümör baskılayıcı genlerden biri olarak kabul ediliyor. Aynı genin kedilerde de en sık değişime uğrayan gen olması, iki tür arasında kanser gelişiminin ortak biyolojik yollar izlediğini düşündürüyor.

Bunun yanında PTEN ve FAS genlerindeki kayıplar ile MYC genindeki artış gibi insan onkolojisinin uzun yıllardır bildiği genetik değişiklikler de kedilerde tespit edildi. Başka bir deyişle kanser, farklı türlerde ortaya çıksa da aynı genetik dili konuşuyor olabilir.

Kanser farklı bedenlerde gelişse de, kullandığı genetik mekanizmaların önemli bir bölümü ortak olabilir.

Bu benzerlik, elbette kedilerde kullanılan bir tedavinin doğrudan insanlarda da işe yarayacağı anlamına gelmiyor. Ancak hangi genlerin hastalığın gelişiminde rol oynadığını bilmek, gelecekte geliştirilecek tam hedefe yönelik tedavilerin planlanmasında son derece önemli bir yol haritası oluşturuyor.

Araştırmada özellikle kedi meme tümörleri dikkat çekti. Veteriner hekimlerin de yakından bildiği gibi kedilerde meme kanseri çoğu zaman oldukça saldırgan seyrediyor. İncelenen tümörlerin yarısından fazlasında FBXW7 adlı gende değişiklik saptandı. Aynı gen, insan meme kanserlerinde de daha kötü hastalık seyriyle ilişkilendiriliyor.

Bir diğer önemli bulgu ise PIK3CA geninde ortaya çıktı. Bu genetik değişiklik, incelenen kedi meme tümörlerinin yaklaşık yarısında görüldü. İnsan tıbbında geliştirilen bazı hedefe yönelik ilaçlar da bu gen üzerine odaklanıyor. Araştırmacılar laboratuvar ortamında büyüttükleri tümör hücrelerinde yaptıkları deneylerde, bazı genetik değişiklikleri taşıyan hücrelerin belirli kemoterapi ilaçlarına daha duyarlı olabileceğini gösterdi.

Ancak burada önemli bir ayrıntının altını çizmek gerekiyor. Bu deneyler canlı kediler üzerinde yapılmadı. Araştırmacılar yalnızca laboratuvar ortamında çoğaltılan tümör hücrelerini inceledi. Dolayısıyla bugün için ne kediler ne de insanlar adına yeni bir tedavi geliştirilmiş değil. Çalışma, gelecekte hangi ilaçların araştırılması gerektiğini gösteren önemli bir bilimsel başlangıç niteliği taşıyor.

Son yıllarda giderek daha fazla kabul gören "One Medicine" yani "Tek Tıp" yaklaşımı da bu araştırmayla birlikte yeniden gündeme geldi. Bu anlayışa göre insan ve veteriner hekimliği birbirinden tamamen bağımsız alanlar değil; aynı biyolojik problemlere farklı pencerelerden bakan iki bilim dalı olarak değerlendiriliyor. Bir türde elde edilen bilgiler, diğer türün hastalıklarının anlaşılmasına da katkı sağlayabiliyor.

Kediler bu açıdan oldukça özel bir konuma sahip. Çünkü fare gibi deney amacıyla oluşturulan modellerin aksine, gerçek yaşamın içinde, doğal koşullarda kansere yakalanıyorlar. Aynı çevrede yaşıyor, benzer beslenme alışkanlıklarından etkileniyor, hava kirliliğine, ev kimyasallarına ve hatta pasif sigara dumanına maruz kalabiliyorlar. Bu nedenle kedilerde görülen kanserler yalnızca genetik açıdan değil, çevresel risk faktörlerinin anlaşılması bakımından da büyük önem taşıyor.

Belki de geleceğin kanser tedavileri, insan ve veteriner hekimlerinin aynı soruya birlikte cevap aramasıyla geliştirilecek.

Araştırmanın etik yönü de dikkat çekici. Çalışmada hiçbir sağlıklı kediye kanser oluşturulmadı ve yalnızca araştırma amacıyla yeni tümör örnekleri alınmadı. İncelenen tüm dokular, daha önce tanı veya tedavi amacıyla ameliyat edilen kedilerden, sahiplerinin onayı alınarak elde edilmiş örneklerden oluşuyordu. Laboratuvar deneyleri ise canlı kediler üzerinde değil, bu dokulardan oluşturulan hücre kültürlerinde gerçekleştirildi.

Veteriner onkolojisi uzun yıllar boyunca insan tıbbının gerisinde kalan bir alan olarak değerlendirildi. Ancak genom teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte bu durum hızla değişmeye başladı. Bugün artık kedilerde de tümörlerin genetik yapısını ayrıntılı biçimde inceleyebiliyor, hangi genlerin hastalığı yönlendirdiğini anlayabiliyoruz. Bu bilgi birikimi, gelecekte kediler için daha kişiselleştirilmiş tedavilerin geliştirilmesine olanak sağlayabilir.

Henüz elimizde yeni bir kanser ilacı yok. Ancak elimizde çok daha değerli bir şey var: Kanserin genetik haritasını anlamaya başlayan güçlü bir bilimsel altyapı. Belki de bundan yıllar sonra geliştirilecek bazı tedavilerin ilk ipuçları, bugün sessizce yanımızda uyuyan bir kedinin genomunda saklıydı diyeceğiz.

 

Kaynak: Francis BA, Ludwig L, ve ark. *The oncogenome of the domestic cat. “Science.” 2026;391(6787):793-799.

DOI: 10.1126/science.ady6651.

 

Merthan Bürkek

Veteriner Hekim

17/10/2026

Keditörün Önerisi

Evcil Dostu Ölene Yas İzni

 29.03.2023

Kediciler iyi bilir ki kediler sıradan canlılar değildir. Onlarla kurulan kuvvetli bağ ile ...

Kediler Alemi

KEDİCİ AŞKINA ARA

EN YENİLER

TÜRKİYE'NİN KEDİ HASTANESİ